·8 dk okuma

CBAM'de dolaylı emisyon: şebeke elektriği, PPA ve YEK-G rehberi

CBAM'de dolaylı emisyon yalnız elektrikten gelir ve yalnız çimento, gübre ve sinter cevherde sayılır. Şebeke için Komisyon'un ülke faktörü, gerçek faktör için doğrudan bağlantı ya da fiziksel PPA kanıtı gerekir; YEK-G faktörü düşürmez.

CBAM'de dolaylı emisyon: şebeke elektriği, PPA ve YEK-G rehberi

CBAM'de dolaylı emisyon, ürünü üretirken tüketilen elektriğin üretiminden doğan emisyondur ve kesin dönemde yalnız çimento, gübre ve sinter demir cevherinde gömülü emisyona eklenir. Çelik, alüminyum ve hidrojende eklenmez. Şebekeden alınan elektrik için kural nettir: Avrupa Komisyonu'nun ülke için yayımladığı varsayılan faktör kullanılır. Gerçek faktör yalnız tesisle elektrik üreticisi arasında doğrudan teknik bağlantı ya da fiziksel teslimatlı bir elektrik satın alma anlaşması (PPA) varsa ve bu kanıtlanırsa kullanılabilir. YEK-G gibi kaynak garanti belgeleri ve yeşil sertifikalar faktörü düşürmez.

Bu yazı Komisyon'un hesap yöntemleri rehberine (Guidance 3), AB dışı operatörler için hızlı rehbere (Guidance 2), çimento ve gübre sektör rehberlerine (5A, 5C) ve 2026/1740 ile düzeltilen varsayılan değer tablosuna dayanır. Faktör seçiminin genel mantığını emisyon faktörü yazımızda anlatmıştık; burada yalnız CBAM'deki elektrik kurallarına odaklanıyoruz.

CBAM'de dolaylı emisyon tam olarak neyi kapsar?

CBAM mevzuatında "dolaylı emisyon" yalnız elektrik demektir. Komisyon'un tanımı şöyledir: malların üretim süreçlerinde tüketilen elektriğin üretiminden kaynaklanan emisyon, elektrik nerede üretilmiş olursa olsun. Kurumsal karbon ayak izindeki kapsam 2'den farklı olarak satın alınan ısı, buhar ve soğutma dolaylı emisyon değildir; CBAM'de bunlar doğrudan emisyon sayılır ve doğrudan emisyon hanesine yazılır.

  • Doğrudan emisyon: yakıt yanması, proses emisyonu ve tesiste tüketilen ısı ya da soğutmanın üretim emisyonu (ısı komşu tesisten gelse bile).
  • Dolaylı emisyon: tüketilen elektrik (MWh) × elektrik emisyon faktörü (t CO₂/MWh).
  • Tesiste üretilen elektrik: santralin yakıtı tesisin doğrudan emisyonudur, ama elektrik üretimi ayrı bir üretim süreci sayılır; bu emisyon CBAM malına doğrudan emisyon olarak bağlanmaz. Dolaylı emisyonun sayıldığı mallarda, malın tükettiği elektrik üzerinden dolaylı emisyon olarak gelir.

Rapor kalıbında doğrudan ve dolaylı gömülü emisyon ayrı ayrı gösterilir. Toplam gömülü emisyon ikisinin toplamıdır.

Hangi mallarda dolaylı emisyon sayılır?

Kural CBAM Tüzüğü'nün iki ekine dayanır: I. Ek'te olup II. Ek'te ("yalnız doğrudan emisyonun dikkate alındığı mallar") olmayan mallarda dolaylı emisyon gömülü emisyona girer.

SektörDolaylı emisyon sayılır mı?Not
Çimento (klinker, çimento, alüminalı çimento, kalsine kil)EvetKlinker ve öğütme süreçlerinin elektriği dahil
Gübre (amonyak, nitrik asit, üre, karışık gübreler)EvetAyrı üretilmiş hidrojenin dolaylı emisyonu amonyağa eklenmez
Sinter demir cevheriEvetÇelik ürünlerine öncül olarak taşınır
Demir-çelikHayırAma sinter cevherin dolaylı emisyonu öncül yoluyla girer
AlüminyumHayırElektrolizin büyük elektrik tüketimi CBAM'de sayılmaz
HidrojenHayırII. Ek'te
Elektrik (CBAM malı olarak)Ayrı kuralİthal elektriğin faktörleri varsayılan değer tüzüğünün III. Ek'inde

Öncüller için iki yönlü kural vardır. Mamul II. Ek'teyse (ör. çelik) ama II. Ek dışı bir öncülle (sinter cevher) üretiliyorsa, öncülün dolaylı emisyonu yine de mamule eklenir. Mamul II. Ek dışındaysa (ör. amonyak) ama II. Ek'teki bir öncülle (ör. ayrı üretilmiş hidrojen) yapılıyorsa, öncülün dolaylı emisyonu eklenmez. Sektör ayrıntıları için alüminyum ve çimento, gübre ve çelik yazılarımıza bakabilirsiniz.

Hesap nasıl yapılır?

Bir üretim sürecinin dolaylı emisyonu, o süreçte tüketilen elektrik ile uygulanacak emisyon faktörünün çarpımıdır. Rehber ölçüm için üç ayrıntıyı özellikle vurgular:

  1. Aktif güç ölçülür. Sayaç tesisin tükettiği aktif enerjiyi okur; reaktif bileşen hesaba girmez.
  2. Kayıplar tesis sınırının dışındadır. Şebeke bağlantı noktası ile tesis sınırı arasındaki iletim ve dağıtım kayıpları dikkate alınmaz; yalnız tesisin tüketimi sayılır.
  3. Elektrik süreçlere dağıtılır. Klinker fırını ve çimento değirmeni gibi süreçlerin tüketimi alt sayaçlarla ayrılır. Ayrım yoksa üretim süresi ya da üretilen miktar gibi gerekçelendirilmiş bir dağıtım anahtarı kullanılır ve izleme planına yazılır.

Komisyon'un çimento örneğinde (rehber 5A) klinker üretiminde 81.575 MWh elektrik tüketilir, 0,626 t CO₂/MWh faktörle 51.066 t CO₂ dolaylı emisyon bulunur. Öğütme için ton çimento başına 0,085 MWh eklenir. Sonuçta Portland çimentonun 0,8771 t CO₂/t'lik toplam gömülü emisyonunun 0,0919'u dolaylıdır, yani yaklaşık %10'u. Örnekteki faktör Lübnan'ın varsayılan değeridir; rehber, operatörün tesisinin bulunduğu ülkenin değerini seçmesi gerektiğini ayrıca belirtir.

Hangi emisyon faktörü kullanılır?

Faktör seçimi, elektriğin nereden geldiğine bağlıdır. Rehberdeki kuralları tek tabloda toplarsak:

Elektrik kaynağıKullanılacak faktörŞart
ŞebekeKomisyon'un ülke varsayılan faktörü (varsayılan değer tüzüğü Ek II, IEA verisine dayalı ülke ortalaması)Ek kanıt gerekmez
Tesisin kendi santraliTesisin yakıt karışımından hesaplanan faktör; güneş, rüzgâr gibi kaynakların üretimi paydaya eklenirDoğrudan teknik bağlantı kanıtı (özellikle sayaç verisi)
Doğrudan bağlı başka bir tesis (ör. sahadaki kojenerasyon)O tesisin aynı yöntemle hesaplanmış ve doğrulanmış faktörüDoğrudan teknik bağlantı kanıtı
Uzak üreticiyle PPAÜreticinin doğrulanmış faktörüFiziksel teslimatlı PPA kanıtı
Sanal PPA, YEK-G, I-REC, yeşil sertifikaKabul edilmezFaktör şebeke varsayılanı olarak kalır

Tesis birden fazla kaynaktan elektrik alıyorsa (ör. şebeke + çatı güneş santrali) yöntem tüzüğünün 9. maddesi gereği faktörlerin tüketim payına göre ağırlıklı ortalaması kullanılır. Belirli bir üretim sürecinin yalnız tek kaynaktan beslendiğini doğrulayıcıya kanıtlayabiliyorsanız o süreç için o kaynağın faktörü uygulanabilir.

Gerçek faktör için hangi kanıtlar isteniyor?

İki yol birbirinin alternatifidir; biri yeterlidir. Ama ikisinde de kanıt listesi belirlidir ve doğrulayıcı bunları arar.

Doğrudan teknik bağlantı:

  • Üretici ile tesis arasındaki bağlantıyı gösteren tek hat şeması.
  • Üretilen ve tüketilen elektriğin bir saat ya da daha kısa ölçüm aralıklarında eşleştiğini gösteren akıllı sayaç verisi.
  • Bağlantı ikiden fazla tesisi birleştiriyorsa, en az tüketilen miktarı kapsayan teslim sözleşmesi (aynı tüzel kişiye aitse şirket içi alım anlaşması).

Elektrik satın alma anlaşması (PPA):

  • Üretici ile tesis arasında fiziksel şebeke bağlantısı olduğunu gösteren, kamu kurumu, iletim sistemi işletmecisi ya da güvenilir kamuya açık kaynaktan belge.
  • Bir saat ya da daha kısa aralıklarla üretim-tüketim eşleşmesini gösteren akıllı sayaç verisi.
  • Tesis, elektrik üreticisi ve varsa aracının taraf olduğu tek bir sözleşme. Konusu elektriğin fiziksel teslimidir; yalnız finansal mahsuplaşma içeren sanal PPA bu tanıma girmez.

Türkiye'deki üretici için pratikte ne anlama geliyor?

Birkaç sık karışıklığı netleştirelim:

  • ETKB faktörleri CBAM'de kullanılmaz. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı'nın tüketim noktası faktörleri (2023 için iletim 0,436, dağıtım 0,469 t CO₂e/MWh) kurumsal envanterde kapsam 2 içindir. CBAM'de şebeke elektriği için Komisyon'un Türkiye için yayımladığı Ek II değeri kullanılır. Aynı tesis iki raporda iki farklı faktörle çalışabilir; bu bir hata değil, iki ayrı kuralın sonucudur.
  • YEK-G faktörü düşürmez. Rehber, "kaynak garantisi" ya da "yeşil sertifika" gibi piyasa araçlarıyla özel faktör belirlemeye izin vermez. YEK-G belgesi kurumsal raporlamada işe yarayabilir, CBAM'de yaramaz.
  • Tesisteki güneş santrali işe yarayabilir. Tesis içinde üretilen elektrikte doğrudan teknik bağlantı koşulunun, özellikle sayaç verisinin, karşılanabileceğini rehber ayrıca belirtir. Üretimi saatlik ya da daha sık okuyan sayaç yoksa önce onu kurun.
  • Elektrik sözleşmenizi metin üzerinden değerlendirin. Kendi yorumumuz: tedarikçiyle yapılan her elektrik sözleşmesi CBAM anlamında PPA değildir. Üreticinin taraf olup olmadığı, fiziksel teslimin sözleşmenin konusu olup olmadığı ve sayaç eşleşmesi tek tek kontrol edilmeli; kararı doğrulayıcıyla birlikte verin.

Rehber bir yol daha tanımlar: bir ülke, ortalama şebeke faktörünün Komisyon değerinden düşük olduğunu son 5 yılın resmî verisiyle gösterirse Komisyon alternatif varsayılan faktör belirleyebilir. Veri o yılın 30 Haziran'ına kadar verilir, kabul edilirse o yıldan itibaren uygulanır ve varsayılan değer tüzüğünde yayımlanır. Bu yüzden yıllık raporu doldurmadan önce Komisyon'un sitesindeki güncel tabloya bakın.

Dolaylı pay ne kadar büyük? Türkiye varsayılan değerleri

Komisyon'un düzeltilmiş varsayılan değer tablosu doğrudan ve dolaylı bileşeni ayrı gösterir. Türkiye satırlarından bazıları (ton ürün başına, ek oran hariç; Türkiye'de değeri olmayan gri klinker ve gri Portland çimentoda "diğer ülkeler" satırı geçerli):

ÜrünKNDoğrudanDolaylıToplam
Gri klinker (diğer ülkeler)2523 10 00 901,3700,0501,410
Gri Portland çimento (diğer ülkeler)2523 29 001,3600,0801,440
Alüminalı çimento2523 30 001,8200,1401,950
Susuz amonyak2814 10 002,1700,1002,270
Üre (>%45 N, katı)3102 10 191,4400,0801,510
Amonyum nitrat3102 30 902,5300,0702,600
Sinter demir cevheri2601 12 000,1800,0300,210

Tablodaki toplamlar Komisyon'un yuvarlamasıyla verilmiştir. Bu tabloya göre dolaylı pay çimento ve gübrede toplamın yaklaşık %3 ile %7'si arasında, sinter cevherde %14 civarındadır (bizim hesabımız). Kendi yorumumuz: pay küçük görünse de ihmal edilecek kadar değildir. Varsayılan değerle beyanda çimentoya 2026'da %10, 2027'de %20 ek oran gelir; gerçek veriyle beyanda ise dolaylı emisyon kendi elektrik tüketiminize göre hesaplanır. Verimli öğütme ve doğru alt sayaçlama doğrudan sertifika sayısına yansır. Sertifika hesabı için CBAM sertifikası yazımıza bakın.

Çimento ve gübre üreticisi şimdi ne yapmalı?

  1. Elektrik tüketimini tesis girişindeki ana sayaçtan başlayarak üretim süreçlerine ayırın; alt sayaç yoksa dağıtım anahtarını yazılı hale getirin.
  2. Elektrik kaynaklarınızı listeleyin: şebeke, tesisteki güneş ya da kojenerasyon, varsa üreticiyle doğrudan sözleşme.
  3. Tesis içi üretim için saatlik ya da daha sık okunan sayaç verisini saklayın, tek hat şemasını güncelleyin.
  4. YEK-G ya da sanal PPA ile faktör düşürme planınız varsa CBAM'de geçmeyeceğini hesaba katın.
  5. Birden fazla kaynak varsa ağırlıklı ortalama faktör hesabını izleme planına ekleyin.
  6. Kanıt dosyasını ve faktör seçiminizi dönem başında doğrulayıcıyla konuşun. Rapor adımlarının tamamı CBAM raporu rehberimizde.

Carbonet bu işin neresinde?

Carbonet, LNA Soft tarafından İzmir'de geliştirilen karbon ayak izi ve CBAM yazılımıdır. Karbon ayak izi için girdiğiniz yakıt, elektrik ve proses verisi CBAM hesabına aktarılır, aynı veriyi iki kez girmezsiniz. CBAM modülü ürün başına gömülü emisyonu doğrudan ve dolaylı olarak ayrı ayrı hesaplar; çimento ve gübrede zorunlu olan dolaylı emisyon AB yöntemiyle eklenir, çelik ve alüminyumda eklenmez. Ayrıntılar CBAM / SKDM hesaplama sayfamızda.

Sonuç

CBAM'de dolaylı emisyonun üç kuralı var: yalnız elektrik sayılır, yalnız çimento, gübre ve sinter cevherde gömülü emisyona girer, şebeke elektriğinde Komisyon'un ülke faktörü geçerlidir. Gerçek faktöre geçmenin yolu sertifika satın almak değil, fiziksel bağlantıyı ve saatlik sayaç verisini kanıtlamaktır. Bu kanıtları bugünden toplayan üretici, doğrulama döneminde vakit kaybetmez.

Tesisinizin elektrik verisini CBAM hesabına birlikte bağlamak isterseniz demo talep edin, info@carbonet.com.tr adresine yazın ya da WhatsApp'tan ulaşın: +90 533 368 05 99.

Sıkça sorulan sorular

CBAM'de dolaylı emisyon hangi ürünlerde hesaba katılır?

Kesin dönemde CBAM Tüzüğü I. Ek'te olup II. Ek'te olmayan mallarda: çimento, gübre ve sinter demir cevheri. Demir-çelik, alüminyum ve hidrojende dolaylı emisyon gömülü emisyona eklenmez; ancak çelikte kullanılan sinter cevherin dolaylı emisyonu öncül olarak çelik ürününe taşınır.

Satın alınan buhar ya da ısı CBAM'de dolaylı emisyon mu?

Hayır. CBAM'de dolaylı emisyon yalnız tüketilen elektriğin üretiminden doğan emisyondur. Tesiste tüketilen ısı ve soğutmanın üretim emisyonu, ısı başka bir tesisten gelse bile doğrudan emisyon sayılır.

Şebekeden alınan elektrik için hangi faktör kullanılır?

Avrupa Komisyonu'nun varsayılan değer tüzüğünün (2025/2621) II. Ek'inde yayımladığı, IEA verisine dayanan ülke ortalaması faktör. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı'nın kapsam 2 için yayımladığı tüketim noktası faktörleri CBAM'de kullanılmaz.

YEK-G belgesiyle CBAM'de elektrik faktörü düşürülebilir mi?

Hayır. Komisyon rehberi, kaynak garantisi ya da yeşil sertifika gibi piyasa araçlarıyla özel faktör belirlemeye izin vermez. Gerçek faktör yalnız doğrudan teknik bağlantı ya da fiziksel teslimatlı PPA kanıtlanırsa kullanılabilir.

PPA ile gerçek faktör kullanmak için ne gerekir?

Üretici ile tesis arasında fiziksel şebeke bağlantısını gösteren resmî belge, üretim ve tüketimin bir saat ya da daha kısa aralıklarla eşleştiğini gösteren akıllı sayaç verisi ve tesis, üretici ve varsa aracının taraf olduğu tek bir fiziksel teslim sözleşmesi. Sanal PPA bu tanıma girmez.

Tesis hem şebekeden hem kendi güneş santralinden elektrik alıyorsa ne olur?

Yöntem tüzüğünün 9. maddesine göre faktörlerin tüketim payına göre ağırlıklı ortalaması kullanılır. Bir üretim sürecinin yalnız tek kaynaktan beslendiği doğrulayıcıya kanıtlanırsa o süreç için o kaynağın faktörü uygulanabilir.