·7 dk okuma

Gübre sektöründe CBAM: azot bazlı hesap, öncüller ve Türkiye değerleri

Gübrede CBAM hesabı kilogram azot üzerinden yapılır; dolaylı emisyon ve amonyak, üre gibi öncüller de sayılır. Komisyon'un Türkiye örneği, varsayılan değerler ve üreticinin şimdi yapması gerekenler.

Gübre sektöründe CBAM: azot bazlı hesap, öncüller ve Türkiye değerleri

Gübre sektöründe CBAM hesabı ton ürün üzerinden değil, ürünün içindeki kilogram azot üzerinden yapılır. Amonyak, nitrik asit, üre ve azotlu karışık gübreler (AN, CAN, UAN, NP, NK, NPK) kapsamdadır; doğrudan emisyonun yanında elektrikten gelen dolaylı emisyon ve satın alınan öncüllerin emisyonu da sayılır. Karışık gübre üreten bir tesiste toplamın büyük kısmı öncülden gelir, bu yüzden amonyak ve üre tedarikçinizin verisi kendi bacanızdan daha belirleyicidir.

Bu yazı Avrupa Komisyonu'nun 14 Ağustos 2026 tarihli gübre sektörü rehberine (Guidance 5C), yöntem tüzüğüne (2025/2547) ve 2026/1740 ile düzeltilen varsayılan değer tüzüğüne (2025/2621) dayanır. CBAM'in genel yapısını bilmiyorsanız önce CBAM nedir rehberimize bakın; çimento ve alüminyum için sektör yazımız ayrı.

Gübrede hangi ürünler CBAM kapsamında?

Komisyon gübre mallarını dört toplu mal kategorisinde toplar. Bu kategoriler hem bitmiş gübreyi hem de gübre üretiminde tüketilen ara ürünleri kapsar.

KategoriKN koduNot
Amonyak2814Susuz ya da sulu çözelti; %100 amonyak olarak raporlanır
Nitrik asit2808 00 00Sülfonitrik asitler dahil; %100 nitrik asit olarak raporlanır
Üre3102 10Sulu çözelti olsun olmasın
Karışık gübreler2834 21 00, 3102 (üre hariç), 3105 (3105 60 00 hariç)Potasyum nitrat, azotlu gübreler, NP, NK, NPK

Yalnız fosfor ve potasyum içeren gübreler (3105 60 00) kapsam dışıdır. Komisyon'un gerekçesi açık: anlamlı gömülü emisyon yalnız azotlu gübrelerde var. Amonyum nitrat, kalsiyum amonyum nitrat, amonyum sülfat, amonyum fosfatlar ve üre-amonyum nitrat çözeltileri "karışık gübreler" kategorisine girer.

Hesap birimi neden ton değil kilogram azot?

Kesin dönemde gübre mallarının fonksiyonel birimi üründeki kilogram azottur (yöntem tüzüğü m. 4(4)). Önce tesisin ya da üretim sürecinin yıllık emisyonu, yıl içinde üretilen toplam azota bölünür; sonuç ton CO₂e/kg N olarak çıkar. Her sevkiyatın ton başına değeri bu sayının ürünün azot içeriğiyle (kg N/t) çarpılmasıyla bulunur (Denklem 65).

  • Farklı azot içerikleri: Aynı tesis farklı formüller satıyorsa ürünler, genişliği %10'u aşmayan azot içeriği aralıklarına ayrılır ve her aralığın ortalama azot içeriği kullanılır.
  • Müşteriye özel karışım: Alıcının isteğine göre hazırlanan karışımlarda üretici her sevkiyat için ayrı bir azot içeriği beyanı ve buna göre hesaplanmış ton başına değer verir.
  • Etiket bilgisi işe yarar: AB gübre mevzuatı (Tüzük 2019/1009) azotun amonyum, nitrat, üre ve diğer formlardaki miktarını ambalajda ya da sevk belgesinde istediği için bu değerler hesapta kullanılabilir.

Bu yöntem eski sorunu çözer: tek granülasyon hattında onlarca NPK formülü üretilse bile her formül için ayrı izleme gerekmez. Yıllık toplam yeterlidir, formül farkı azot içeriğiyle yansır.

Hangi emisyonlar sayılır, hangileri sayılmaz?

Gübre malları CBAM Tüzüğü II. Ek'te yer almadığı için çimentoda olduğu gibi elektrik kaynaklı dolaylı emisyon da gömülü emisyona girer. Rehbere göre izlenecek kalemler şunlardır:

  • Sabit tesislerde yakıt yanmasından CO₂ (araç ve iş makineleri hariç).
  • Prosesten CO₂ ve N₂O. N₂O yalnız nitrik asit üretiminde izlenir ve sürekli emisyon ölçüm sistemiyle (CEMS) ölçülür; 1 ton N₂O, 265 ton CO₂e sayılır.
  • Ürede tüketilen CO₂. Amonyaktan gelen CO₂ ürede bağlansa da kalıcı bağlı sayılmaz; tesisin emisyonu olarak kalır.
  • Süreç içinde tüketilen ölçülebilir ısının (ör. buhar) üretim emisyonu, ısı nerede üretilirse üretilsin.
  • Baca gazı temizliğinde kullanılan karbonatlı malzemeler (ör. soda külü).
  • Tüketilen elektriğin dolaylı emisyonu, doğrudan emisyondan ayrı raporlanır.

Sayılmayan ya da sıfır kabul edilenler de önemlidir. Yakıt yanmasından çıkan N₂O sistem sınırı dışındadır. Amonyak ya da nitrik asit gibi ekzotermik tepkimelerden geri kazanılan ısı sıfır emisyonlu sayılır. Amonyak tesisindeki genleşme türbini gibi yanmasız süreçlerde üretilen elektriğin faktörü sıfırdır. Dışarıdan ya da ayrı bir süreçten alınan hidrojenin dolaylı emisyonu amonyağa eklenmez; ancak klasik Haber-Bosch tesisinde hidrojen üretimi sürecin iç adımı olduğu için tüm sürecin elektriği sayılır.

Öncül zinciri: amonyaktan NPK'ya

ÜrünÜretim yoluOlası öncül
AmonyakBuhar reformlu ya da gazlaştırmalı Haber-BoschAyrı üretilmişse hidrojen
Nitrik asitAmonyağın oksidasyonu (Ostwald)Amonyak
ÜreAmonyak + CO₂ senteziAmonyak
Karışık gübreKarıştırma, nötralizasyon, granülasyonAmonyak, nitrik asit, üre, karışık gübre (ör. amonyum nitrat)

Potasyum klorür, tek süper fosfat, fosforik asit ve sülfürik asit gibi girdilerin gömülü emisyonu yoktur, hesaba girmez. Entegre bir tesiste amonyak, nitrik asit ve gübre aynı sahada üretildiğinde zincir içeride kurulur; amonyak ya da üre satın alınıyorsa tedarikçinin doğrulanmış verisi gerekir, yoksa varsayılan değer kullanılır.

Komisyon'un örneği: Türkiye'de NPK 15-15-15

Rehberdeki çözümlü örnekte tesis Türkiye'dedir. Granülasyonla NPK 15-15-15 üretilir; amonyak ve üre Azerbaycan'dan alınır ve bu öncüller için %1 ek oranlı varsayılan değerler kullanılır. Granülasyonun dolaylı emisyonu için Türkiye'nin şebeke faktörü (varsayılan değer tüzüğü Ek II) alınmıştır.

KalemTon ürün başına girdiGömülü emisyon (t CO₂e/t ürün)
Amonyak (2,273 t CO₂e/t)93 kg0,211
Üre (1,545 t CO₂e/t)160 kg0,247
Granülasyon, doğrudan (kurutucuda doğal gaz)-0,018
Granülasyon, dolaylı (elektrik)-0,0126
Toplam-0,489 (0,00326 t CO₂e/kg N)

100 ton NPK 15-15-15 ithalatında gömülü emisyon 48,9 ton CO₂e olur. Örnekten çıkan asıl ders şu, bu hesap bize ait: toplamın yaklaşık %94'ü iki öncülden geliyor, tesisin kendi kurutucusu ve elektriği yalnız %6. Karışık gübre üreticisi için gömülü emisyonu düşürmenin yolu önce amonyak ve üre tedarikçisinden doğrulanmış veri almaktır. Elektrik faktörünün nasıl seçildiğini emisyon faktörü yazımızda anlattık.

Türkiye için varsayılan değerler ne?

Gerçek veri yoksa ülke varsayılan değeri kullanılır. Gübrede ek oran diğer sektörlerden farklıdır: çelik, alüminyum ve çimentoda 2026'da %10, 2027'de %20, 2028'de %30 eklenirken gübre ürünlerinde üç yıl için de %1 eklenir (Ticaret Bakanlığı varsayılan değerler sayfası; Komisyon örneği de %1 ile hesaplanmıştır). Komisyon'un düzeltilmiş tablosundaki Türkiye satırlarından bazıları (ek oran hariç, ton ürün başına):

ÜrünKNDoğrudanDolaylıToplam
Nitrik asit2808 00 002,6800,0302,720
Susuz amonyak2814 10 002,1700,1002,270
Üre (>%45 N, katı)3102 10 191,4400,0801,510
Amonyum sülfat3102 21 000,6300,0600,680
Amonyum nitrat3102 30 902,5300,0702,600
CAN (≤%28 N)3102 40 102,1600,0702,230
UAN çözeltisi3102 80 001,5800,0601,640
DAP3105 30 000,5100,0400,550
NPK (>%10 N)3105 20 101,0600,0601,120

Kendi yorumumuz: ek oranın %1'de kalması, gübrede varsayılan değerin çelikteki gibi cezalandırıcı olmadığını gösterir. Gerçek veri, tesisiniz bu değerlerden daha verimliyse fark yaratır; değilse varsayılanla beyan etmek mümkündür. Ama iki neden gerçek veriyi yine de değerli kılar: AB'li alıcılar tedarikçi seçerken doğrulanmış veriyi tercih ediyor ve Türkiye ETS zaten tesis bazlı izleme istiyor. Varsayılan değerler en geç 2027'de gözden geçirilecek; bugünkü rakamların kalıcı olduğunu varsaymayın. Sertifika sayısının nasıl hesaplandığını CBAM sertifikası yazımızda bulabilirsiniz.

Türkiye ETS'de gübre

Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi'nin pilot döneminde gübre; elektrik, çimento, demir-çelik ve alüminyumla birlikte kapsamdadır. 2026 yalnız raporlama yılıdır, İzleme Metodolojisi Planı için son tarih 27 Ocak 2027'dir. CBAM için toplanan yakıt, proses, N₂O ve elektrik verisi ETS raporunun da temelini oluşturur; iki sistemi ayrı tablolarla yürütmek aynı veriyi iki kez toplamak demektir. Ayrıntılar Türkiye ETS yazımızda, maddeler halinde hazırlık kontrol listemizde.

Gübre üreticisi şimdi ne yapmalı?

  1. AB'ye giden ürünlerin KN kodlarını çıkarın, 3105 60 00 gibi kapsam dışı kalemleri ayırın.
  2. Üretim süreçlerini belirleyin: amonyak, nitrik asit, üre ve karışık gübre hatları ayrı mı, aynı sahada mı?
  3. Her formülün azot içeriğini ve formlarını (amonyum, nitrat, üre) kayıt altına alın; müşteriye özel karışımlar için sevkiyat bazlı beyan düzeni kurun.
  4. Satın aldığınız amonyak, üre ve nitrik asit için tedarikçiden doğrulanmış gömülü emisyon verisi isteyin.
  5. Nitrik asit üretiyorsanız N₂O ölçüm sisteminizin (CEMS) kurulum yerini ve veri kalitesini gözden geçirin.
  6. Elektrik, buhar ve geri kazanılan ısı akışlarını sayaç bazında ayırın; doğrulayıcıyla erken görüşün.

Carbonet bu işin neresinde?

Carbonet, LNA Soft tarafından İzmir'de geliştirilen karbon ayak izi ve CBAM yazılımıdır. Tesis bilgileri, emisyon kaynakları, enerji dengesi, üretim süreçleri, satın alınan öncüller ve birleşik ısı-güç hesabı tek ekranda tutulur; gübrede zorunlu olan dolaylı emisyon AB yöntemiyle eklenir ve AB mal listesindeki 569 KN kodu sistemde hazırdır. Sonuç, AB'li alıcınıza gönderilmeye hazır ürün başına doğrudan ve dolaylı gömülü emisyondur. Ayrıntılar CBAM / SKDM hesaplama sayfamızda.

Sonuç

Gübrede CBAM hesabının kilit noktaları üç tanedir: kilogram azot birimi, öncül zinciri ve dolaylı emisyon. Komisyon'un Türkiye örneği, karışık gübrede emisyonun büyük kısmının satın alınan amonyak ve üreden geldiğini gösteriyor. %1'lik ek oran bugün baskıyı hafifletse de alıcı talebi ve Türkiye ETS, verinin tesis bazında toplanmasını kaçınılmaz kılıyor.

Tesisinizin gübre ürünleri için hesabı birlikte kurmak isterseniz demo talep edin, info@carbonet.com.tr adresine yazın ya da WhatsApp'tan ulaşın: +90 533 368 05 99.

Sıkça sorulan sorular

Gübrede CBAM gömülü emisyonu hangi birimle hesaplanır?

Kesin dönemde fonksiyonel birim üründeki kilogram azottur. Yıllık emisyon, üretilen toplam azota bölünerek t CO₂e/kg N bulunur; ton başına değer bu sayının ürünün azot içeriğiyle çarpılmasıyla elde edilir. Farklı formüller, genişliği %10'u aşmayan azot aralıklarına ayrılır.

Gübrede elektrik kaynaklı emisyon sayılıyor mu?

Evet. Gübre malları CBAM Tüzüğü II. Ek'te yer almadığı için tüketilen elektriğin dolaylı emisyonu gömülü emisyona eklenir ve doğrudan emisyondan ayrı raporlanır. Yalnız dışarıdan ya da ayrı bir süreçten alınan hidrojenin dolaylı emisyonu amonyağa eklenmez.

Fosfor ve potasyumlu gübreler CBAM kapsamında mı?

Yalnız fosfor ve potasyum içeren gübreler (KN 3105 60 00) kapsam dışıdır. Azot içeren NP, NK ve NPK gübreleri, potasyum nitrat, amonyum nitrat, CAN, UAN ve amonyum fosfatlar kapsamdadır.

Gübrede varsayılan değere ne kadar ek oran uygulanır?

Gübre ürünlerinde ek oran 2026, 2027 ve 2028 için %1'dir. Çelik, alüminyum ve çimentoda bu oran 2026'da %10, 2027'de %20, 2028'de %30'dur. Varsayılan değerler en geç 2027'de gözden geçirilecektir.

Ürede tüketilen CO₂ emisyondan düşülebilir mi?

Hayır. Amonyak üretiminden gelen CO₂ üre sentezinde kullanılsa da kalıcı olarak kimyasal bağlı sayılmaz. Bu nedenle üreticinin tesisinde emisyon olarak kalır ve gömülü emisyona dahil edilir.

Müşteriye özel NPK karışımlarında ne yapılmalı?

Alıcının isteğine göre hazırlanan karışımlarda üretici her sevkiyat için ayrı bir azot içeriği beyanı verir ve ton başına gömülü emisyonu o sevkiyatın azot içeriğiyle hesaplar. AB gübre mevzuatının istediği etiket bilgileri bu beyan için kullanılabilir.