Karbon ayak izi veri toplama: fatura, sayaç ve yakıt kayıtları
Karbon ayak izinde asıl iş doğru veriyi bulmaktır. Doğal gaz faturasında üst ısıl değer tuzağı, sıvı yakıtta stok değişimi, elektrikte fatura dönemi, soğutucu gaz, kapsam 3 ve eksik veri kuralları.

Karbon ayak izi veri toplama, emisyon kaynaklarınızın miktarını (yakıt, elektrik, soğutucu gaz, satın alınan malzeme) belgelerden çıkarıp tek bir hesap dosyasında, kaynağı gösterilebilir biçimde toplamaktır: doğal gaz ve elektrik faturası, sayaç okuması, yakıt alım ve stok kayıtları, servis formları ve satın alma listeleri. Hesabın kendisi basit bir çarpmadır; asıl iş, doğru miktarı doğru birimde, eksiksiz ve denetçinin izini sürebileceği şekilde bulmaktır. Bu rehber hangi verinin nerede durduğunu, en sık yapılan birim hatalarını ve eksik veriyle ne yapılacağını anlatır.
Rehber; GHG Protokolü Kurumsal Standardı ve Kapsam 3 Hesaplama Kılavuzu'na, Avrupa Komisyonu'nun 14 Ağustos 2026 tarihli CBAM Guidance 3 belgesine, IPCC 2006 Kılavuzları'na ve EPDK'nın doğal gaz faturalandırma tebliğine dayanır. Kapsam ayrımını henüz yapmadıysanız önce kapsam 1, 2, 3 emisyon rehberimize göz atın.
Hangi veri nerede durur?
Veri toplamanın ilk adımı bir envanter listesidir: her emisyon kaynağı için hangi belgenin kullanılacağını, birimini ve veriyi kimin vereceğini yazın. Aşağıdaki tablo tipik bir üretim tesisi içindir.
| Emisyon kaynağı | Belge | Birim | Veriyi veren | Kapsam |
|---|---|---|---|---|
| Kazan, fırın, ocak (doğal gaz) | Dağıtım şirketi ya da OSB faturası, tesis sayacı | Sm³, kWh | Enerji / muhasebe | 1 |
| Jeneratör, forklift (motorin, LPG) | Yakıt alım faturası, tank stok kaydı | Litre, kg | Satın alma / bakım | 1 |
| Şirket araçları | Taşıt tanıma ya da akaryakıt kartı dökümü | Litre | İdari işler | 1 |
| Klima, soğutma, yangın söndürücü | Servis ve dolum formu | kg gaz | Bakım / dış servis | 1 |
| Proses (kireçtaşı, elektrot, karbonat) | Hammadde giriş tartımı, laboratuvar analizi | Ton, % karbon | Üretim / kalite | 1 |
| Şebeke elektriği | Elektrik faturası, ana sayaç, alt sayaçlar | kWh (aktif) | Enerji | 2 |
| Satın alınan malzeme ve hizmet | Satın alma listesi, tedarikçi beyanı | Ton, TL | Satın alma | 3 |
| Nakliye, iş seyahati, personel servisi | Taşıma faturası, seyahat kaydı, servis sözleşmesi | ton-km, km | Lojistik / İK | 3 |
Bu tablo ISO 14064-1'in altı kategorisiyle de eşleşir. Hangi kalemin hangi kategoriye girdiğini ISO 14064-1 sera gazı envanteri sayfamızda bulabilirsiniz.
Doğal gaz faturası: Sm³, kWh ve üst ısıl değer
Türkiye'deki doğal gaz faturalarında tüketim hem metreküp hem kilovatsaat olarak görünür. EPDK'nın faturalandırma tebliği, birim çevirisinde 9.155 kcal/m³ üst ısıl değeri esas alır (1 m³ = 10,64 kWh); dağıtım şirketleri her dönem ölçülen gerçek üst ısıl değerle düzeltme yapar. Faturadaki kWh bu yüzden üst ısıl değere göre hesaplanmıştır.
Sorun şurada: IPCC kılavuzları ve CBAM rehberindeki yakıt emisyon faktörleri alt ısıl değer (net kalorifik değer) temellidir. Doğal gaz için 56,1 t CO2/TJ değeri alt ısıl değere göredir. IPCC'ye göre doğal gazda alt ısıl değer üst ısıl değerden yaklaşık yüzde 10 düşüktür. Faturadaki kWh doğrudan faktörle çarpılırsa emisyon fazla çıkar.
| Hesap | Enerji | Emisyon |
|---|---|---|
| Faturadaki 1.000.000 kWh (üst ısıl değer) | 3,60 TJ | 3,60 × 56,1 = 202,0 t CO2 (yanlış) |
| Alt ısıl değere çevrilmiş (≈ %10 düşük) | 3,24 TJ | 3,24 × 56,1 = 181,8 t CO2 |
Fark bu örnekte yaklaşık 20 ton, yani yüzde 11'dir. Yüzde 10 kaba bir orandır; kesin hesap için dağıtım şirketinin yayımladığı ısıl değeri ya da gaz analizini kullanın ve hangi değeri kullandığınızı kayda geçirin. Alternatif olarak Sm³ miktarını alt ısıl değerle enerjiye çevirebilirsiniz; önemli olan, faktörün ve faaliyet verisinin aynı temelde olmasıdır.
Elektrik: fatura dönemi takvimle örtüşmez
Elektrik faturası sayaç okuma tarihine göre kesilir; okuma ayın 12'sinde yapılıyorsa ocak faturası aralık ve ocak günlerini karıştırır. Yıllık envanterde iki seçenek vardır: tedarikçinizden, OSB'den ya da dağıtım şirketinden takvim ayına göre tüketim dökümü istemek ya da ilk ve son faturayı gün sayısına göre bölüştürmek. Hangisini seçtiğinizi yazın ve her yıl aynı yöntemi kullanın.
- Yalnız aktif enerji: Faturadaki reaktif enerji kalemleri emisyon hesabına girmez.
- Ana sayaç ve alt sayaç: Kurumsal ayak izi için ana sayaç yeterlidir. CBAM'de elektriği üretim süreçlerine ayırmanız gerekiyorsa alt sayaç ya da yazılı bir dağıtım anahtarı gerekir.
- Tesis içi üretim: Çatı güneş santrali ya da kojenerasyon varsa üretim ve şebekeye verilen miktar ayrı sayaçla izlenir.
Örnek: dağıtım hattından beslenen ve yılda 2.400 MWh tüketen bir fabrika, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı'nın 2023 tüketim noktası faktörüyle (0,469 t CO2e/MWh) yaklaşık 1.126 t CO2e kapsam 2 emisyonu hesaplar. Hangi faktörün ne zaman kullanılacağı emisyon faktörü rehberimizde, CBAM'deki farklı kural ise CBAM dolaylı emisyon yazımızda anlatılıyor.
Sıvı yakıt ve stok değişimi
Doğal gaz sürekli akan ve sayaçla okunan bir yakıttır. Motorin, fuel oil, LPG, kömür ya da petrokok ise parti parti gelir ve depoda bekler. Bu durumda yıl içinde satın aldığınız miktar, yakılan miktara eşit değildir. CBAM Guidance 3 (bölüm 4.6.1.3) parti bazlı yakıt için şu dengeyi verir:
Tüketim = Giriş − Çıkış + Dönem başı stok − Dönem sonu stok
Örnek: yılbaşında tankta 4.000 litre motorin var, yıl içinde 30.000 litre alındı, başka tesise yakıt verilmedi, yıl sonunda tankta 6.000 litre kaldı. Tüketim 4.000 + 30.000 − 6.000 = 28.000 litredir; faturaların toplamı (30.000) değil. Rehber, stoku doğrudan ölçmek makul olmayan maliyet doğuruyorsa önceki yıllar ya da denetlenmiş mali tablolar üzerinden tahmine izin verir; sapmanın kayda geçirilmesini ister.
Litre cinsinden yakıt, önce yoğunlukla kütleye, sonra alt ısıl değerle enerjiye çevrilir. Yoğunluk ve ısıl değer için tedarikçi beyanı ya da Türkiye ulusal envanterindeki değerler kullanılabilir; kaynağı faktörle birlikte saklayın. Şirket araçlarında taşıt tanıma sistemi dökümü fiş toplamaktan çok daha güvenilirdir.
Soğutucu gazlar ve proses girdileri
Klima, soğuk oda ve chiller sistemlerindeki gaz kaçakları küçük miktarlarda bile yüksek etki yapar, çünkü bu gazların küresel ısınma potansiyeli CO2'nin yüzlerce, bazen binlerce katıdır. Yaygın basit yöntem, servis firmasının dolum formundan gaz türünü ve yıl içinde eklenen kilogramı almaktır: eklenen gaz, kaçan gazın yerini doldurur. Servis firmasıyla sözleşmeye "her dolumda gaz türü ve kg yazılı form" maddesi eklemek, yıl sonunda iz sürmeyi kolaylaştırır.
Proses emisyonlarında (kireçtaşı, dolomit, elektrot, karbonatlı hammadde) veri tartım kaydından ve laboratuvar analizinden gelir. Analiz sıklığı ve örnekleme kuralları CBAM'de ayrıntılıdır; sektör örnekleri için çelik ve alüminyum ve çimento yazılarımıza bakabilirsiniz.
Kapsam 3: satın alma ve tedarikçi verisi
Kapsam 3'te veri çoğunlukla tesisin dışındadır. GHG Protokolü'nün Kapsam 3 Hesaplama Kılavuzu, satın alınan mal ve hizmetler için dört yöntem tanımlar.
| Yöntem | Gereken veri | Ne zaman |
|---|---|---|
| Tedarikçiye özgü | Tedarikçinin ürün bazlı (beşikten kapıya) emisyon verisi | Önemli hacimli ve veri verebilen tedarikçiler |
| Karma | Tedarikçinin enerji ve atık verisi + ikincil faktörler | Tedarikçi kısmi veri verebiliyorsa |
| Ortalama veri | Satın alınan miktar (ton, adet) × sektör ortalaması faktör | Miktar biliniyor, tedarikçi verisi yok |
| Harcama bazlı | Satın alma tutarı × parasal faktör | İlk tarama; en kaba yöntem |
Pratik yol: önce satın alma listesinin tamamını harcama bazlı tarayın, en büyük kalemleri bulun, sonra o kalemlerde miktar ya da tedarikçi verisine geçin. Kılavuz, tedarikçiye özgü yöntemin her durumda daha doğru sonuç vermeyebileceğini de not eder; tedarikçinin verisinin nasıl hesaplandığını sorun.
Veri kalitesi: sayaç, kalibrasyon ve eksik veri
Veri toplamak yetmez; verinin güvenilir olduğunu da göstermeniz gerekir. CBAM Guidance 3 bu konuda en somut ölçütleri veren resmî belgedir ve kurumsal envanterde de iyi bir yol göstericidir.
- Sayaç belirsizliği: Yılda 500.000 tonun üzerinde emisyon doğuran kaynaklarda yüzde 1,5 ya da daha iyi, 10.000 tonun altındakilerde yüzde 7,5'ten düşük belirsizlik kabul edilebilir sayılır.
- Kimin sayacı: Kendi ölçüm cihazınız yoksa tedarikçinin ticari ölçümde kullandığı (çoğunlukla yasal metroloji denetimindeki) sayaç ya da onun faturası kullanılabilir.
- Kalibrasyon: Cihazların düzenli aralıklarla kalibre edilmesi ve kayıtlarının saklanması gerekir; bozulan sayaç en az aynı doğrulukta bir cihazla değiştirilir.
- Eksik veri: Boşluk ihtiyatlı tahminle doldurulur: emisyon az, üretim fazla gösterilmez. Rehberin örneği, tartılmayan bir kamyon için aynı dönemdeki benzer yüklerin ortalamasına bir standart sapma eklemektir. Yöntem izleme planına yazılır.
Veri kalitesini sonradan iyileştirmek de iz bırakır. GHG Protokolü, faaliyet verisi ya da emisyon faktöründeki iyileştirme temel yıl emisyonunu önemli ölçüde değiştiriyorsa temel yılın yeniden hesaplanmasını ister.
Veri akışı ve kontrol: denetçi neye bakar?
Guidance 3, kontrol sistemini kurmak için verinin ilk ortaya çıktığı noktadan (yakıt faturası, sayaç okuması) son rakama kadar izlediği yolun çizilmesini önerir. Kâğıt üretim defterinden elle tabloya aktarılan ve herkesin değiştirebildiği bir tabloda tutulan veri, rehberde açıkça önemli hata riski olarak geçer. Bu yüzden:
- Her emisyon kaynağı için tek bir sorumlu ve tek bir kaynak belge belirleyin.
- Veriyi aylık toplayın; yıl sonunu beklemek, kayıp fatura ve geç gelen belgeyi telafi edilemez hale getirir.
- Girilen her rakamın yanında belge numarasını ya da dosyasını saklayın.
- Veriyi giren ile kontrol eden kişi farklı olsun (dört göz ilkesi).
- Önceki yılla ve üretim miktarıyla karşılaştırın; ton ürün başına yakıt aniden değiştiyse nedenini yazın.
- Kayıtları saklayın: CBAM'de izleme kayıtları raporlama döneminden sonra en az altı yıl, Türkiye ETS Yönetmeliği'nde on yıl saklanır.
Excel ile başlayan ekiplerin bu noktada nerede zorlandığını Excel ile karbon ayak izi takibi yazımızda ayrıntılı ele aldık.
Carbonet bu işin neresinde?
Carbonet, LNA Soft tarafından İzmir'de geliştirilen karbon ayak izi ve CBAM yazılımıdır. Veri toplamayı departmanlara bölmek için kurulmuştur: enerji, lojistik, satın alma gibi her birim yalnız kendi verisini girer ve görür, kullanıcı sayısı fiyatı değiştirmez. Emisyon faktörü kaynağı (IPCC, DEFRA, EPA, TÜİK) ve AR5/AR6 seçimi kullanıcı bazında yapılır, her hesapta kaynak ve sürüm saklanır. Karbon ayak izi için girilen yakıt, elektrik ve proses verisi CBAM hesabına aktarılır; aynı veriyi iki kez girmezsiniz.
Sonuç
İyi bir karbon envanteri, iyi bir veri toplama düzeninin sonucudur. Doğal gazda üst ve alt ısıl değer farkını, sıvı yakıtta stok değişimini, elektrikte fatura dönemini ve soğutucu gazda servis formunu doğru yönetmek, sonucun yüzde onlarca kaymasını önler. Her rakamın arkasında bir belge, bir sorumlu ve yazılı bir yöntem varsa doğrulama da kolaylaşır.
Tesisinizin veri toplama düzenini birlikte kurmak isterseniz demo talep edin, info@carbonet.com.tr adresine yazın ya da WhatsApp'tan ulaşın: +90 533 368 05 99.
Sıkça sorulan sorular
Karbon ayak izi için hangi belgeler toplanır?
Doğal gaz ve elektrik faturaları, sayaç okumaları, yakıt alım faturaları ve tank stok kayıtları, taşıt tanıma dökümleri, soğutucu gaz servis formları, hammadde tartım kayıtları ve laboratuvar analizleri, kapsam 3 için satın alma listesi, taşıma faturaları ve tedarikçi beyanları.
Doğal gaz faturasındaki kWh doğrudan emisyon faktörüyle çarpılabilir mi?
Hayır. Türkiye'de faturalandırma üst ısıl değere göre yapılır, IPCC ve CBAM yakıt faktörleri ise alt ısıl değer temellidir. Doğal gazda alt ısıl değer yaklaşık yüzde 10 düşüktür; çevirmeden çarpılırsa emisyon yaklaşık yüzde 11 fazla çıkar.
Yıl içinde satın alınan yakıt, tüketilen yakıta eşit mi?
Depolanan yakıtlarda değildir. Tüketim, giriş eksi çıkış artı dönem başı stok eksi dönem sonu stok formülüyle bulunur. Stok ölçümü ve varsa başka tesise verilen yakıt kayda geçirilmelidir.
Eksik veri olduğunda ne yapılır?
Boşluk ihtiyatlı tahminle doldurulur: emisyon olduğundan az, üretim olduğundan fazla gösterilmez. Örneğin tartılmayan bir yük için aynı dönemdeki benzer yüklerin ortalamasına bir standart sapma eklenir. Kullanılan yöntem izleme planına ya da envanter prosedürüne yazılır.
Kapsam 3 verisini tedarikçiden almak zorunlu mu?
Zorunlu değildir. GHG Protokolü tedarikçiye özgü, karma, ortalama veri ve harcama bazlı yöntemlere izin verir. Pratikte önce harcama bazlı tarama yapılır, en büyük kalemlerde miktar ya da tedarikçi verisine geçilir.
Karbon envanteri kayıtları ne kadar süre saklanmalı?
CBAM'de izleme kayıtları raporlama döneminden sonra en az altı yıl, Türkiye ETS Yönetmeliği kapsamındaki tesislerde on yıl saklanır. Gönüllü kurumsal envanterde de temel yıl ve doğrulama için belgeleri en az bu süre saklamak önerilir.