Kapsam 1, 2, 3 emisyon nedir? Örneklerle kurumsal karbon ayak izi
Kapsam 1, 2 ve 3 emisyon nedir, üretim yapan bir firmada hangi kalemler hangi kapsama girer, ISO 14064-1 kategorileriyle nasıl eşleşir ve CBAM hesabıyla nerede kesişir? Örnekli, sade bir rehber.
Kapsam 1, 2, 3 emisyon nedir? Kapsam 1, şirketin kendi sahip olduğu ya da kontrol ettiği kaynaklardan çıkan doğrudan sera gazı emisyonudur (kazan, fırın, şirket aracı, soğutucu gaz kaçağı). Kapsam 2, satın alınıp tüketilen elektrik, buhar, ısı ve soğutmanın üretiminden doğan dolaylı emisyondur. Kapsam 3 ise bunların dışında kalan ve değer zincirinde, yani tedarikçilerde, lojistikte, ürünün kullanımında ve bertarafında oluşan tüm dolaylı emisyonlardır. Bu üçlü sınıflama GHG Protokolü'nden gelir ve kurumsal karbon ayak izinin ortak dilidir.
Bu yazıda üç kapsamı üretim yapan bir firmanın gözünden, somut örneklerle anlatıyoruz. ISO 14064-1'in kullandığı kategori yapısıyla nasıl eşleştiğini, verinin nereden toplanacağını ve AB'ye ihracat yapan firmalar için CBAM hesabıyla nerede kesiştiğini de ayrı başlıklarda bulacaksınız.
GHG Protokolü ve kapsam kavramı nereden geliyor?
GHG Protokolü (Sera Gazı Protokolü), Dünya Kaynakları Enstitüsü (WRI) ile Dünya Sürdürülebilir Kalkınma İş Konseyi'nin (WBCSD) geliştirdiği, şirketlerin sera gazı envanterini nasıl hazırlayacağını tarif eden uluslararası standart setidir. Kurumsal standart, emisyonları "kimin bacasından çıktığına" göre üç kapsama ayırır. Amaç aynı tonun iki kez sayılmasını önlemek ve şirketin doğrudan kontrol ettiği emisyonla dolaylı olarak etkilediği emisyonu birbirinden ayırmaktır.
Protokol yedi sera gazını kapsar: karbondioksit (CO₂), metan (CH₄), diazot monoksit (N₂O), hidroflorokarbonlar (HFC), perflorokarbonlar (PFC), kükürt heksaflorür (SF₆) ve azot triflorür (NF₃). Hepsi küresel ısınma potansiyeli (GWP) katsayısıyla ton CO₂ eşdeğeri (t CO₂e) birimine çevrilir; böylece farklı gazlar tek bir toplamda gösterilebilir.
Kapsam 1: Doğrudan emisyonlar
Kapsam 1, şirketin sahip olduğu ya da işlettiği kaynaklardan atmosfere doğrudan salınan emisyondur. Bir üretim tesisinde tipik kalemler şunlardır:
- Sabit yanma: Kazan, fırın, kurutucu, jeneratörde yakılan doğalgaz, fuel-oil, kömür, LPG.
- Hareketli yanma: Şirkete ait ya da şirketin kontrolündeki araçlar, forkliftler, iş makineleri.
- Proses emisyonları: Yanmadan değil kimyasal tepkimeden çıkan gaz; örneğin çimentoda kireçtaşının kalsinasyonu, çelikte karbon elektrot tüketimi.
- Kaçak (fugitif) emisyonlar: Klima ve soğutma sistemlerinden sızan soğutucu gazlar, elektrik şalt sahasında SF₆ kaçağı.
Kapsam 1 genelde en iyi ölçülebilen kalemdir; çünkü veri doğrudan firmanın kendi fatura ve sayaçlarındadır. Zorluk çoğunlukla proses emisyonlarında ve soğutucu gaz dolum kayıtlarının eksik tutulmasındadır.
Kapsam 2: Satın alınan enerjiden dolaylı emisyonlar
Kapsam 2, şirketin satın aldığı ve tükettiği elektrik, buhar, ısı ve soğutmanın üretimi sırasında, üreticinin tesisinde oluşan emisyondur. Baca şirketin değildir ama talebi şirket yaratır; bu yüzden ayrı bir kapsamda izlenir.
GHG Protokolü'nün Kapsam 2 rehberi iki hesaplama yöntemi tanımlar ve raporda ikisinin de gösterilmesini ister:
| Yöntem | Hangi faktör kullanılır | Ne zaman fark yaratır |
|---|---|---|
| Konum bazlı (location-based) | Elektriğin tüketildiği şebekenin ortalama emisyon faktörü | Şebekenin genel karbon yoğunluğunu yansıtır; tedarikçi seçiminizden etkilenmez |
| Piyasa bazlı (market-based) | Satın aldığınız elektriğin sözleşmeye bağlı faktörü (yenilenebilir enerji sertifikası, ikili anlaşma, tedarikçiye özel faktör) | Yenilenebilir enerji satın alımı gibi tercihlerinizi rapora yansıtır |
Pratikte Kapsam 2 için gereken veri aylık elektrik faturalarındaki kWh değeri ve varsa yenilenebilir enerji belgeleridir. Fabrikada kendi ürettiğiniz elektrik (örneğin doğalgazlı kojenerasyon) ise yakıt yandığı için Kapsam 1'e yazılır; aynı enerji ikinci kez Kapsam 2'de sayılmaz.
Kapsam 3: Değer zincirindeki diğer dolaylı emisyonlar
Kapsam 3, şirketin faaliyetinin sonucu olan ama kendisinin sahip olmadığı ya da kontrol etmediği kaynaklarda oluşan emisyondur. Çoğu üretici için toplam ayak izinin en büyük payı buradadır. GHG Protokolü'nün Kapsam 3 standardı bunu 15 kategoriye ayırır: 8'i tedarik (yukarı akış), 7'si satış sonrası (aşağı akış) tarafındadır.
| Taraf | Kategoriler | Üretici için örnek |
|---|---|---|
| Yukarı akış | 1 Satın alınan mal ve hizmetler · 2 Sermaye malları · 3 Yakıt ve enerjiyle ilgili faaliyetler · 4 Yukarı akış taşımacılık · 5 Faaliyet atıkları · 6 İş seyahatleri · 7 Çalışan ulaşımı · 8 Kiralanan varlıklar | Satın alınan çelik sac, granül, kimyasal; tedarikçiden fabrikaya nakliye; personel servisi |
| Aşağı akış | 9 Aşağı akış taşımacılık · 10 Satılan ürünlerin işlenmesi · 11 Satılan ürünlerin kullanımı · 12 Ürün ömrü sonu · 13 Kiraya verilen varlıklar · 14 Franchise · 15 Yatırımlar | Ürünün müşteriye sevkiyatı, enerji tüketen ürünlerin kullanım ömrü boyunca emisyonu, geri dönüşüm ya da depolama |
Kapsam 3'ün tamamını ilk yılda eksiksiz hesaplamak gerçekçi değildir. Standart da firmanın önce hangi kategorilerin önemli (büyük ya da etkilenebilir) olduğunu belirlemesini, hariç tutulan kategorileri gerekçesiyle açıklamasını öngörür. Üreticilerde genellikle kategori 1 (hammadde) ve 4 ile 9 (nakliye) ilk ele alınan kalemlerdir.
Kapsamlar ISO 14064-1 kategorileriyle nasıl eşleşir?
Türkiye'de doğrulama ve belgelendirmede sıkça kullanılan ISO 14064-1:2018, aynı emisyonları üç kapsam yerine altı kategoride toplar. İki sistem birbirinin alternatifi değildir; aynı envanter iki biçimde de sunulabilir.
| ISO 14064-1 kategorisi | GHG Protokolü karşılığı |
|---|---|
| Kategori 1: Doğrudan emisyonlar ve uzaklaştırmalar | Kapsam 1 |
| Kategori 2: İthal edilen enerjiden dolaylı emisyonlar | Kapsam 2 |
| Kategori 3: Ulaşımdan dolaylı emisyonlar | Kapsam 3 (taşımacılık, iş seyahati, çalışan ulaşımı) |
| Kategori 4: Kuruluşun kullandığı ürünlerden dolaylı emisyonlar | Kapsam 3 (satın alınan mal ve hizmet, sermaye malları, atık) |
| Kategori 5: Kuruluşun ürünlerinin kullanımından dolaylı emisyonlar | Kapsam 3 (satılan ürünlerin işlenmesi, kullanımı, ömür sonu) |
| Kategori 6: Diğer kaynaklardan dolaylı emisyonlar | Yukarıdakilere girmeyen kalemler |
Eşleme birebir değildir; örneğin ISO 14064-1, kategori 3 ile 6 arasında hangisinin önemli olduğunu belirlemek için firmanın kendi önemlilik ölçütlerini tanımlamasını ister. Envanteri baştan iki sınıflamayı da destekleyecek şekilde kurmak, ileride hem müşteri anketlerine hem doğrulama denetimine aynı veriden cevap vermeyi kolaylaştırır. Carbonet'in kurumsal karbon ayak izi modülü her kaydı hem kapsam hem ISO kategorisiyle etiketler; rapor seçtiğiniz standarda göre oluşur. ISO 14064-1 envanterini kategori bazında nasıl kurduğumuzu ISO 14064 sera gazı envanteri sayfamızda, doğrulamanın nasıl işlediğini ISO 14064-1 nedir yazımızda anlattık.
Veri nereden toplanır? Kalem kalem kaynak listesi
Hesabın temel formülü her kapsam için aynıdır: faaliyet verisi × emisyon faktörü = emisyon. Faaliyet verisi tüketilen yakıt, elektrik, taşınan ton-km ya da satın alınan malzeme miktarıdır; emisyon faktörü ise bu birim başına düşen t CO₂e değeridir (IPCC, DEFRA, ulusal envanter ya da tedarikçiye özel kaynaklardan).
- Kapsam 1: Doğalgaz ve yakıt faturaları, akaryakıt kartı dökümleri, araç kilometre kayıtları, soğutucu gaz dolum ve servis formları, proses için hammadde tüketim kayıtları.
- Kapsam 2: Elektrik faturaları (kWh), buhar/ısı alım faturaları, yenilenebilir enerji kaynak garanti belgeleri.
- Kapsam 3: Satın alma kayıtları (miktar ve tedarikçi), nakliye irsaliyeleri ve mesafeler, atık beyan formları, seyahat ve servis kayıtları, tedarikçiden istenen ürün karbon verisi.
En sık yapılan hata, verinin yıllık toplamla girilmesi ve kaynağının kaybolmasıdır. Doğrulama denetiminde denetçi rakamın hangi faturadan geldiğini sorar; aylık ve belge eşleşmeli kayıt bu yüzden önemlidir.
CBAM hesabıyla kapsamlar nerede kesişir?
AB'ye ihracat yapan bir üretici için kurumsal karbon ayak izi ile CBAM aynı şey değildir, ama aynı veriden beslenir. Kurumsal envanter şirketin tamamını ve yılı kapsar; CBAM ise ürün başına (ton ürün başına t CO₂e) gömülü emisyon ister.
- Doğrudan emisyon (CBAM): Tesisteki yakıt ve proses emisyonları; içerik olarak Kapsam 1'in üretim süreçlerine düşen payıdır.
- Dolaylı emisyon (CBAM): Üretimde tüketilen elektriğin emisyonu; Kapsam 2'ye benzer. Hangi ürün gruplarında dolaylı emisyonun hesaba katıldığı CBAM mevzuatında ayrıca belirlenir.
- Öncül malzemeler (CBAM): Satın alınan ve kendisi de CBAM kapsamında olan ara ürünlerin gömülü emisyonu; Kapsam 3 kategori 1'in dar ve tanımlı bir parçası gibi düşünülebilir.
Önemli fark şudur: CBAM'de emisyonlar tesis ve üretim süreci sınırına göre, AB'nin belirlediği yöntemle ürünlere dağıtılır. Kurumsal envanterde topladığınız yakıt ve elektrik verisi doğru yapılandırılmışsa CBAM hesabının ham maddesi zaten hazırdır. Bu bağlantıyı CBAM / SKDM hesaplama sayfamızda adım adım anlatıyoruz.
Kapsam 1-2-3 hesabını kim neden istiyor?
Bugün bir üreticiden kapsam bazında emisyon verisi isteyen taraflar çoğalıyor:
- AB'li ve büyük müşteriler: Kendi Kapsam 3 hesapları için tedarikçilerinden Kapsam 1 ve 2 verisi talep ediyor; tedarikçi anketleri ve platform soruları bu yüzden geliyor.
- Raporlama standartları: Kamu Gözetimi Kurumu'nun yayımladığı Türkiye Sürdürülebilirlik Raporlama Standartlarından TSRS 2, iklimle ilgili açıklamalarda kapsam 1, 2 ve 3 sera gazı emisyonlarının açıklanmasını öngörüyor.
- Finansman: Bankalar ve yatırımcılar kredi ve yatırım kararlarında emisyon verisini giderek daha sık soruyor.
- Kendi maliyetiniz: Enerji ve yakıt tüketimini kalem kalem görmek, azaltım fırsatlarını ve CBAM kaynaklı maliyet riskini erkenden görmenizi sağlıyor.
Nereden başlamalı?
İlk yıl için gerçekçi bir yol şöyledir: organizasyon sınırını (hangi tesis ve şirketler dahil) belirleyin, Kapsam 1 ve 2'yi aylık faturalarla eksiksiz kurun, Kapsam 3'te önemli kategorileri seçip gerekçelendirin, emisyon faktörlerinin kaynağını ve sürümünü kaydedin. İkinci yıldan itibaren tedarikçiye özel verilerle Kapsam 3'ün kalitesini artırırsınız.
Carbonet, LNA Soft tarafından geliştirilen bir karbon yönetim yazılımıdır; kapsam 1-2-3 ve ISO 14064-1 envanterini tek veriden hazırlar, aynı veriyi CBAM gömülü emisyon hesabına aktarır. Kendi verinizle nasıl çalıştığını görmek isterseniz demo talep edin, ya da info@carbonet.com.tr adresine ve WhatsApp hattımıza (+90 533 368 05 99) yazın.
Sıkça sorulan sorular
Kapsam 1 ile Kapsam 2 arasındaki fark nedir?
Kapsam 1, şirketin kendi kazan, fırın, araç gibi kaynaklarından doğrudan çıkan emisyondur. Kapsam 2 ise satın alınan elektrik, buhar, ısı ve soğutmanın üretildiği yerde oluşan dolaylı emisyondur; baca başkasınındır ama tüketimi şirket yapar.
Kapsam 3 hesaplamak zorunlu mu?
GHG Protokolü'nde Kapsam 3 raporlaması isteğe bağlı başlamıştır; ancak müşteri talepleri ve TSRS 2 gibi raporlama standartları kapsam 3 açıklamasını giderek beklenen hâle getiriyor. Pratikte önemli kategoriler seçilip gerekçesiyle raporlanır.
Kendi ürettiğimiz elektrik hangi kapsama girer?
Tesiste yakıt yakarak ürettiğiniz elektrik (örneğin kojenerasyon) yakıttan dolayı Kapsam 1'e yazılır. Aynı enerji ayrıca Kapsam 2'de sayılmaz; çifte sayımdan kaçınılır.
ISO 14064-1 ile GHG Protokolü arasında seçim yapmak gerekir mi?
Hayır. ISO 14064-1:2018 emisyonları altı kategoride, GHG Protokolü üç kapsamda gruplar. Aynı envanter iki biçimde de sunulabilir; kayıtları baştan iki sınıflamayla etiketlemek işi kolaylaştırır.
Kapsam 1-2-3 hesabı CBAM raporu yerine geçer mi?
Geçmez. CBAM, AB'nin yöntemine göre ürün başına gömülü emisyon ister; kurumsal envanter ise şirketin yıllık toplamını gösterir. Ancak yakıt ve elektrik verisi doğru toplanmışsa CBAM hesabının ham verisi hazır olur.